سیاسفید

مسعود زارعیان، مستندسازی است که مشغول تحصیل در سطوح عالی حوزه علمیه است و کارشناسی ارشد تهیه‌کنندگی سیما هم دارد. او خودش را مستندساز می‌داند و ایده‌های نویی را در سینما و محیط مجازی دنبال می‌کند. بیش از بیست فیلم مستند ساخته و مستند «ایمان» او در جشنواره عمار و جشنواره شهید آوینی چند جایزه گرفت. می‌گوید که مستندی به نام حجاب ساخته که دو سال توقیف بوده فقط به خاطر اینکه حرف روز را زده است. با او درباره مسائل مختلف سینمای دینی گفتگو کردیم.

چه طور می‌شود از کلیشه‌سازی در سینمای دینی رها شد؟

من فکر می‌کنم با وجود جشنواره‌هایی مثل رویش تغییر گفتمان اتفاق افتاده است. این‌که بخواهیم بدانیم که «چه گونه می‌شود خلاقانه ساخت؟»، سؤالی است که بوی کهنه‌گی می‌دهد! دوستان فیلم‌ساز به سطح بالایی از سواد فیلم‌سازی رسیدند. پیشنهاد کلی من این است که هر فیلم‌ساز به تجربه‌های انسانی و دینی خود بازگشت داشته باشد و آن‌ها را دوباره در فیلمش تجربه کند و اگر چنین شود با اثری خوب و خلاقانه در بخش دینی مواجه خواهیم شد. در غیر این صورت اگر فیلم‌ساز بخواهد به یک سری مفاهیم و موارد واضح و کارشده بپردازد دچار مشکل می‌شود.

امروزه مشکل عمده فیلم دینی کجاست؟

در انیمیشن، مستند و داستانی هرکدام ماجرا فرق می‌کند. من به‌ عنوان مستندساز باید بگویم که در حوزه ساخت مستند هم با مباحث مختلفی روبرو هستیم. گاهی می‌خواهیم مستندی پژوهش محور بسازیم که متأسفانه عموماً ضعف اسنادی دیده می‌شود. عمده مشکل را می‌توان در ورود و خروج نامناسب فیلم‌ساز به موضوعات دانست و همچنین مشکل بعدی در این بخش مسئله حمایت است که جای خالی آن به چشم می‌آید. درست است که بی حمایت و پول سفارش‌دهنده هم می‌شود فیلم ساخت، اما حقیقت این است که در کار حرفه‌ای، اثری خوب بدون حمایت به دست نخواهد آمد.

کارکرد نمادها در ساخت فیلم دینی کدام است؟

اگر بتوانیم از تجربه‌های شخصی دینی در فیلم خوب بهره ببریم نمادها هم جای خودش را در مسیر کار پیدا می‌کند. دیگر نماز و مسجد و تسبیح از فیلم بیرون نمی‌زند. مهم این است که فیلم دینی روایتی از تجربه‌ ناب دینی را روایت کند.

تفاوت فیلم دینی و دیگر ژانرها در کدام موارد است؟

باید بدانیم فلسفه دین چیست و کارکرد آن در جامعه کدام است. اگر این مطلب واضح باشد تفاوت کار در فیلم دینی با فیلمی که قرار نیست مفهومی معنوی را بیان کند نمایان می‌شود. باید معنایی توحیدی از فیلم نتیجه شود. باید مفهوم عبودیت و بندگی نمایش داده شود. باید «نفخت فیه من روحی» را بتوانیم نمایش دهیم. احترام به دیگران و خود و برگشت به فطرت، سرلوحه فیلم دینی است. اگر فیلم‌ساز بتواند مفهومی را مثلاً «قباحت دروغ» را صرفاً نمایش دهد حتی اگر هیچ مهر و جانمازی هم در کادرهای فیلم نباشد، فیلمی دینی تولید شده است چراکه یکی از آموزه‌های مهم اخلاقی-رفتاری در دین ما پرهیز از دروغ‌گویی است. وجه متمایز فیلم دینی با دیگر فیلم‌ها این است که انسان را به خودش بازگشت می‌دهد و فهم نوینی در نسبت مخاطب با خدا ایجاد کند.

آیا ایده‌های صیقل‌خورده نهایی برای ساخت اثر دینی موجود است؟

منابع فراوان دینی داریم و مخصوصاً شیعه محتوای زیادی در این بخش دارد. از عمر همه ما خارج است که حتی بخواهیم به منابع مسلط شویم. انیمیشن‌سازی که بخواهد به سراغ داستان‌های دینی برود الی ماشاالله داستان خوب خواهد داشت. روش کار هم این است که خط اصلی را در آموزه‌های دینی به دست آوریم و با همان نگاهی که به دست آمده در جامعه جستجو کنیم تا مناسب مقتضیات روز، قصه‌ای پیدا کنیم و داستانی بسازیم و یا مستندی دیداری تولید کنیم.

همین‌جا پیشنهاد دارم که همسو با کارگاه‌های هنری که در بخش‌های مختلف برای هنرمندان تشکیل می‌شود باید کارگاه‌های مطالعه و آشنایی بیشتر با منابع دینی برگزار شود. طلاب حوزه‌های علمیه هم می‌توانند حلقه واصل بین مفاهیم و روایت‌های دینی و فیلم‌ساز باشند.

برداشت آزاد در فیلم دینی تا چه حد ممکن است؟

 در این بخش دستمان باز است مشروط به اینکه 4 موضوع اتفاق نیافتد. فیلم‌ساز می‌تواند برداشت آزاد خود را در سینما ارائه کند به جز مواردی که شامل وهن، بدعت، تحریف و خرافه است. در غیر این موارد آزاد است اما باید بیان کند که این موضوع یا کاراکتر در تاریخ به این صورت نبوده و محصول برداشت شخصی است. 

رغبت جشنواره‌ها به سینمای دینی تا چه اندازه است؟

زیاد است. زمانی که فیلم، فیلم باشد و به‌اصطلاح «در آمده» باشد، مورد توجه جشنواره‌ها قرار می‌گیرد. جهان امروز به دنبال معنویت است. مهم‌ترین خلأ در همین بخش است.

چرا سینمای دینی هنوز به‌عنوان ژانری مستقل در کنار دیگر ژانرها به رسمیت شناخته نشده است؟

چون ژانر شاخصه‌های معلومی دارد. سینمای دینی هنوز به جمع‌بندی دقیقی که بتوان ژانری با پارامترهای مشخص مثل دیگر ژانرها باشد دست نیافته است. در ایران می‌توانستیم ژانری به نام دفاع مقدس داشته باشیم که متأسفانه پیگیری نشد.

توصیه‌های شما برای فیلم‌سازان جوان کدام است؟

همه ما مسلمانیم و هنرمند. می‌تواند مهم‌ترین دغدغه ما ساخت اثر دینی باشد. سراغ کارهایی که بیانش را بلد نیستیم نرویم و به دنبال مسائلی برویم که دغدغه خود ماست. مجیدی و کریمی اگر موفق هستند، حرفی می‌زنند که از دلشان برآمده است.